چخماق (ترجمه)
یکی از مرسوم ترین کاربردهای چخماق بوسیله بشر ماقبل تاریخ، ساختن سرنیزه ها بود. این نوع سرنیزه ها، سخت، مقاوم و بسیارتیز بودند. (تصویر از mcleandesign.com)
چخماق، گونه ای از کوارتز ریزبلورین (microcrystalline) و یا نهان بلورین (cryptocrystalline) است و به صورت گرهک ها و توده های سفت شده (concretionary masses) و به ندرت به صورت نهشته های لایه ای ایجاد می گردد. چخماق که اغلب با شکستی صدفی می شکند، یکی از اولین موادی بود که بشر اولیه برای ساختن ابزار بکار برد. آنها چخماق را برای ساختن ابزارهای برش بکار می بردند. پس از هزاران سال، بشر به استفاده از چخماق ادامه می دهد و امروزه از آن به عنوان لبه های بران (cutting edge) در برخی از کوچکترین ترین ابزارهای جراحی استفاده می برد. بزرگی نمونه ای که در تصویر مشاهده می شود 10 سانتی متر می باشد و از دِنوِر کلیف انگلستان (Dover Cliffs, England) بدست آمده است.
ماده ای ارجح در ساخت ابزار
حداقل برای دو میلیون سال است که بشر از چخماق برای ساختن ابزارهای سنگی استفاده می نماید. شکستگی صدفی شکل چخماق سبب می شود که به شکل قطعاتی با لبه های نوک تیز بشکند. بشر اولیه این ویژگی را شناخت و آموخت که چگونه آن را با بکارگیری روشی که به "ضربه زنی چخماق" (flintknapping) شهرت دارد، به صورت تیغه های چاقو، پرتابه های نوک تیز (spear points)، پیکان ها (arrowheads)، خراشنده ها (scrapers)، تبرها، مته ها و سایر ابزارهای تیز شکل دهد. اگر در حین کار این ابزارها می شکستند و یا اینکه آسیب می دیدند، به ابزارهایی با مشابهات کاربردی اما در ابعاد کوچکتر دوباره شکل داده می شدند.
بشر ماقبل تاریخ در "ضربه زنی چخماق" (flintknapping) یعنی روشی شکل دادن چخماق به فرم ابزارهایی مفید مانند مته ها، سرنیزه ها، تیغه های چاقو و پرتابه های نوک تیز بسیار متبحر گردید .(تصویر از National Park Service )
ارزشمندی چخماق جهت ساختن ابزارهای تیزبوسیله بشرعصر حجر کشف و تقریباً در تمامی تمدن های اولیه ای که در آنها چخماخ به آسانی یافت می گردید، بکارگرفته شد. بقاء بشر اولیه متکی بر داشتن ماده ای پردوام بود که قابلیت تولید ابزارهای تیز را داشت.
معادن سنگ لاشه پشته چخماخ اوهایو (Flint Ridge Quarries, Ohio)یکی از مهمترین منابع چخماق در شرق آمریکای شمالی، پشته چخماق (Flint Ridge) در شرق اوهایو است. بومیان آمریکایی این کانسار را کشف کرده و چخماق را از معادن سنگ لاشه کوچکی در امتداد این پشته استخراج می نمودند. "چخماق اوهایو" (Ohio flint) که در رنگ هایی خاص ایجاد می شد نزد بومیان آمریکا بسیار ارزشمند بود. آنها صدها کیلومتر سفر می کردند برای جمع آوری و فروش این سنگ در سرتاسر شرق آمریکای شمالی به مسافرت می پرداختند. این چخماق به شکل دست ساخته هایی (artifacts) در مکان هایی به دوری خلیج مکزیک و به دوری کوهستان راکی یافت گردیده است.
چخماق آلِباتیز (Alibates Flint) بوسیله ساکنان جنوب غربی آمریکای شمالی درحدود 13 هزار سال است که بکار گرفته شده است. معادن سنگی که بوسیله این مردم استفاده می گردید تحت عنوان منطقه حفاظت شده ملی چخماق آلِباتیز (Alibates Flint Quarry National Monument) حفظ گردیده است.
چخماق وَن پورت (Vanport Flint) حداقل 12 هزار سال است که بوسیله بشر استخراج گردیده است. این چخماق در لایه هایی با ضخامت 0.3 تا 3.7 متر ضخامت، در امتداد پشته چخماق (Flint Ridge) در شرق اوهایو برونزد دارد و بومیان آمریکا چخماق را از صدها معدن سنگ لاشه در طول این پشته تولید می نمودند. برخی از این بومیان صدها کیلومتر را برای جمع آوری چخماقی که برای ساختن گونه هایی از ابزار و اسلحه استفاده می شد، طی می نمودند. آنان همچنین بطور گسترده ای در سراسر جایی که امروزه به نام شرق ایالات متحده می باشد، به تجارت این چخماق می پرداختند.
معادن سنگ چخماق آلِباتیز (Alibates)
در منطقه ای که امروزه حوزه پَن هَندل تگزاس (Texas panhandle) نام دارد، بومیان آمریکا مکانی را کشف نمودند که چخماق هوازده به صورت نامنظمی سطح زمین را پوشانیده بود. این چخماق بواسطه هوازدگی در حال خروج از دولومیتی بود که در زیر یک پوشش نازک خاکی قرار داشت. آنها پی بردند که چخماقی تازه و هوازده نشده با کیفیت عالی را می توان با حفر چند متر بدست آورد.
از حدود 13 هزار سال پیش تا دهه 1800 میلادی، این محدوده به طور متناوب برای چخماق با کیفیت بالا مورد معدنکاری قرار گرفت. چخماقی که برای ساختن پرتابه های نوک تیز، خراشنده ها، چاقوها و دیگر ابزارهای سنگی بکار گرفته شد. در دهه 1800 میلادی، این چخماق برای بکارگیری به عنوان سنگ چخماق تفنگ (gunflint) نیز مورد استخراج قرار گرفت. امروزه بیش از 700 معدن سنگ لاشه کوچک که به عنوان بخشی از منطقه حفاظت شده ملی چخماق آلِباتیز (the Alibates Flint National Monument) مورد حفاظت قرار گرفته اند، قابل مشاهده اند.
چشم اندازی از منطقه حفاظت شده ملی چخماق آلِباتیزکه به شدت مورد حفاری قرار گرفته است. هنوز بیش از 700 معدن سنگ لاشه قابل رویتند. تمامی این معدن سنگ با دست و بدون ابزارهای فلزی کنده شده اند. (تصویر از National Park Service)
معدنکاران چخماق عصر نوسنگی (Neolithic)
شاید شگفت انگیز ترین داستان در مورد چخماق، مجموعه های معدنکاری باستانی ای باشد که درعصر نوسنگي (Neolithic: حدود 8000 تا 3500 سال پيش از ميلاد) و درجایی که امروزه انگلستان نام دارد، ساخته شد. این حفاری ها در حدود 4000 سال قبل از میلاد آغاز و تا حدود 2000 سال بعد با کاربردی گسترده از فلزات ادامه یافت.
یک مجموعه معدنکاری چخماق خاص قابل ذکر، گریمز گراولز (Grime's Graves) واقع در نزدیکی بِرَندون انگلستان (Brandon, England) است. در این محل، معدنکاران باستان، چاهها (shafts) را با عمقی در حدود 12 متر در سنگ گچ کرتاسه حفر می کردند تا اینکه به لایه ای از چخماق با کیفیت بالا برسند. برای حفر هر کدام از این چاه ها که چندین متر قطرداشتند، نیاز به برداشتن حدود 2 هزار تن از سنگ گچ بود. اغلب حفاری ها بدون ابزارهای فلزی مانند کلنگ و تنها با کمک شاخ های گوزن قرمز انجام می شد. بیش از 400 حلقه از این چاه ها برفراز منطقه ای در حدود یکصد هکتار حفر گردید.
اگرچه این فعالیت های معدنکاری شاهکار مهندسی بودند اما درک زمین شناسانه کارگران نیز اعجاب انگیز است. حتی اگر چخماق درهیچ یک از مکان های مجاور برونزدی نداشت آنها می دانستند که درآن زیرچخماق وجود دارد. آنها همچنین می دانستند که لایه چخماق با بالاترین کیفیت، در زیر مناطقی با کیفیت پائینی که طی حفاری های اولیه حاصل می شد، وجود داشت.
آنچه در این تصویر ماهواره ای دیده می شود، بقایای گودال های حفرشده در مجموعه معدنکاری چخماق گریمز گراولز (Grime's Graves) واقع در نزدیکی بِرَندون انگلستان (Brandon, England) است. بشر عصر نوسنگی چاههای عمودی را با عمقی در حدود 12 متر در سنگ گچ کرتاسه حفر می کرد تا اینکه به لایه ای از چخماق در زیر سطح برسد. حفرهر چاه به برداشت حدود 2 هزار تن سنگ گچ و چندین ماه کار گروهی از کارگران را نیاز داشت. در حدود 60 تن از چخماق می توانست از هر کدام از این گودال ها و از حفاری افقی محدودی در امتداد لایه چخماق با کیفیت بالا در کف برداشت شود. این معدنکاران از حدود 3 هزار سال پیش از میلاد تا حدود سال 1900 پیش از میلاد بیش 400 حلقه چاه بروی محدوده ای در حدود یکصد هکتار ایجاد نموده وهزاران تن چخماق را استخراج نمودند.
چخماق به عنوان منبعی از آتش
ویژگی مهم دیگر چخماق، توانایی آن در تولید جرقه هایی از مواد داغ است وقتی که روی فولادی کشیده می شود. این ویژگی به چخماق اجازه می دهد تا به عنوان آتش زنه (fire-starter) استفاده شود. افراد ماهر می توانند قطعه ای از چخماق، یک قطعه از فولاد و مقدارکمی خاشاک را برای ایجاد سریع آتش بکار برند.
سلاح های گرم اولیه مانند تفنگ چخماقی (flintlock)، قطعه ای چخماقی متصل به یک چکش با ضامن فنر(spring-loaded hammer) داشتند که در زمان چکیده شدن ماشه، رها می گردید. برای ساختن رگباری از جرقه ها (shower of sparks)، چکش به یک قطعه فولادی که "فریزن" (frizzen) نام داشت ضربه زده و یک کاسه چاشنی کوچک (small pan of powder) را به آتش می کشید، تا با انفجار خرج اولیه، گلوله را به سمت انتهای لوله تفنگ براند.
نمایی نزدیکی از یک تفنگ چخماقی فرانسوی، یک چخماق آماده برای ضربه زدن فولاد (فریزن) را نشان می دهد. این چخماق جرقه مورد نیاز برای احتراق چاشنی را تولید خواهد نمود.
(عکس از Michael Westhoff, iStockphoto)
چخماق به عنوان گوهر
چخماق ماده ای بسیار مقاوم است که صیقلی براق را پذیرفته و اغلب در رنگ هایی جذاب ایجاد می گردد. چخماق گاهاً به عنوان گوهر به فرم کوژ تراش (cabochon : کابوشان)، مهره ها (beads) و باروک (baroque: نامنظم و بدون شکل کروی ) برش می خورد. این سنگ همچنین برای ساختن سنگ های نیمه قیمتی (tumbled stones) در یک دستگاه سازنده سنگ های نیمه قیمتی (rock tumbler) استفاده می شود.
چخماق اغلب به صورت گنبد شکل که به برش کوژ تراش مشهور است، برش می خورد. این چخماق های برش خورده می توانند در سنجاق ها، سگک کمربندها (belt buckle)، آویزه ها(pendant)، کراوت های کابویی (bolos) و دیگر زیورآلات، بکار روند.
چخماق به عنوان ماده ساختمان سازی
درجاهایی که چخماق زیاد باشد گهگاهی به عنوان ماده ساختمان سازی بکار گرفته می شود. چخماق بسیار بادوام است و تقریباً بهترازهر نوع سنگ دیگری در مقابل هوازدگی مقاومت می نماید. در جنوب انگلستان و بخش های دیگری از اروپا مرسوم است که بخشی یا تمامی دیوارها، خانه ها و بناهای بزرگتر با چخماق نما شوند.
بخشی از دیوار یک بنای قرون وسطایی در سافولک، بریتانیا (Suffolk, UK) که با خرده های چخماق (split flints) ساخته شده است (عکس از John Woodcock, iStockphoto)
یک سردرگمی اسمی
چخماق، گونه ای ریزبلورین از کوارتز است. موادی با چنین توصیفی، گستره ای از نام ها را به خود اختصاص می دهند. از این نام ها می توان: چِرت (chert)، جاسپر (jasper)، عقیق (agate) و کلسدونی (chalcedony) را نام برد. اغلب زمین شناسان کلمه "چرت" را برای این ماده بکار می برند.
برخی اعتقاد دارند که نام چخماق (flint) باید به چرت تیره رنگ که به شکل ندول هایی در سنگ آهک و یا سنگ گچ شکل می گیرد، اختصاص داده شود. برخی از باستان شناسان معتقدند که نام چخماق، تنها باید برای ماده ای که به شکل یک شیء دست ساخت درآمده باشد، بکار رود.
از آنجا که نام "چخماق" تداعی گر روشن کردن آتش است به مواد ساخت دست بشر(man-made materials) که برای تولید جرقه در فندک ها و کیت های بقاء (survival kits) بکار می روند، چخماق اطلاق می گردد.
ماده دیگر مشابه چخماق، نواکیولیت (Novaculite) است و مانند چخماق، منشائی رسوبی دارد اما دیاژنز و متامورفیسم اندازه ریزبلورهای کوارتز را افزایش داده است. نواکیولیت هزاران سال است که برای ساختن مواد تیز و اسلحه ها مورد استفاده قرار گرفته است. برخی گونه های نواکیولیت ها بافت ویژه ای دارند که آنها را برای ساختن سنگِ تیزکن (sharpening stone)، مناسب می گرداند.
توجه!
استفاده از این مطلب، تنها با درج نام منبع، بلامانع می باشد.
(Flint)
مترجم: هومن حاجی کریمی، اردیبهشت 92
Translation from English to Farsi by Hooman hajikarimi
این مقاله را به صورت فایل پی دی اف از اینجا می توانید دریافت نمائید.